Binnen onze vereniging wordt er op 2 verschillende wijzen aan selectieteelt gedaan. Enerzijds is er onze Boslandpopulatie (met genetische origines Chimay en Texel) die wij als vereniging zelf beheren en waarop we de principes van Darwiniaanse selectieteelt toepassen; anderzijds is er ook een werkgroep actief die zich bezighoudt met klassieke selectieteelt (momenteel enkel voor origine Chimay). Beiden leveren kwalitatief teeltmateriaal op dat vervolgens via onze overlarfdagen en paringsstanden (darren) aan onze leden ter beschikking gesteld wordt om zelf met vitale, aangename zwarte bijen te kunnen imkeren en zo bij te dragen aan het behoud van onze bedreigde inheemse honingbij.
Het grootste verschil tussen beide teelt- of selectiestrategieën zit in de voortplantingssnelheid. Zo wordt bij Darwiniaanse selectie in regel elk voorjaar van alle overlevende bijenvolken nageteeld: elk jaar ontstaat er dus een nieuwe generatie. Bij klassieke selectie daarentegen worden alle bijenvolken eerst (minstens) 1 jaar geëvalueerd voordat er van de best presterende bijenvolken wordt nageteeld: er ontstaat dus slechts om de 2 jaar een nieuwe generatie. Beide strategieën hebben hun voor- en nadelen.
Bij Darwiniaanse selectie gaat de voortplanting dubbel zo snel als bij klassieke selectie.
De WG ‘Klassieke Selectie’ ging van start in 2022 en legt de focus op veerkracht (o.a. Varroa- en ziekteresistentie), gedrag (o.a. zachtaardigheid) en productiviteit (honingproductie). Om te compenseren voor de tijd die men verliest omwille van de intense evaluatie, beheert de werkgroep 2 verschillende selectiegroepen. Voor selectiegroep A wordt er in de even jaren voortgeplant en in de oneven jaren geëvalueerd, voor selectiegroep B is het net andersom. Verder wordt het ’tijdverlies’ nog gecompenseerd doordat reeds geselecteerde genetica uit beide selectiegroepen met elkaar wordt uitgewisseld: een teeltmoer van 2023 uit selectiegroep A, waarvan het bijenvolk in 2024 geëvalueerd werd en die uiteindelijk na uitwintering in 2025 goed bevonden wordt om van na te telen, kan in 2025 ingezet worden om F1-dochterkoninginnen van te kweken die vervolgens in 2026 darren voorzien voor sperma voor het kunstmatig insemineren van een nieuwe generatie koninginnen uit selectiegroep B.
Via het uitwisselen van genetica via darren versterken beide selectiegroepen elkaar.
Een cruciaal element in beide selectiestrategieën is dat er niet behandeld wordt tegen de Varroa-mijt. Al moet daar meteen een kleine kanttekening bij geplaatst worden. Bij Darwiniaanse selectieteelt worden namelijk nieuwe volken opgestart door het opsplitsen van de volken die de winter overleefd hebben, met andere woorden door afleggers te maken. Hierbij wordt ten eerste de Varroa-populatie in een bijenvolk verdeeld over meerdere nieuwe bijenvolken en ten tweede ontstaat er tijdelijk ook een broedpauze die de voortplantingsmogelijkheid van de Varroa-mijt negatief impacteert. Men zou dus kunnen argumenteren dat er bij Darwiniaanse selectie een of andere vorm van biotechnische Varroa-behandeling wordt toegepast.
Binnen ons klassiek selectiewerk wordt daarentegen enkel een Varroa-behandeling uitgevoerd wanneer een nieuw testvolk wordt opgestart, zo starten alle testvolken binnen eenzelfde generatie met een gelijkaardige (lage) Varroa-besmetting. Dat is belangrijk om de prestaties van de testvolken onderling te kunnen vergelijken. Buiten die initiële Varroa-behandeling worden testvolken nooit, op generlei wijze behandeld tegen de Varroa-mijt, ook niet indirect via afleggers maken of dergelijke (zwermen wordt verhinderd). Enkel testvolken die een aanleg hebben voor Varroa-resistentie doorstaan deze strategie en daar is het de WG ‘Klassieke Selectie’ om te doen. Een testvolk dat na 2 à 3 seizoenen onbehandeld nog steeds goed presteert, dat is een waardig teeltvolk.
Zwarte bijen die ‘recapping’ toepassen om de Varroa-populatie onder controle te houden.
Concreet bestaat een selectiegroep idealiter uit X aantal bijenstanden waarover meerdere clusters testvolken met zusterkoninginnen verspreid zijn. Op de meeste bijenstanden staan zo 12 testvolken : 3 clusters van 4 zustervolken; er worden met andere woorden 3 teeltlijnen met elkaar vergeleken. Van elk van die teeltlijnen zijn er bovendien ook clusters van zusterkoninginnen aanwezig op andere bijenstanden. Doordat op die manier
- op elke bijenstand meerdere teeltlijnen aanwezig zijn,
- op elke bijenstand meerdere zusterkoninginnen van elke teeltlijn aanwezig zijn, en
- elke teeltlijn op meerdere bijenstanden aanwezig is,
is het mogelijk om bij de eindbeoordeling van de prestaties van de testvolken de invloed van de omgeving van de specifieke bijenstand weg te filteren en te focussen op genetische aanleg. Het maken van dat onderscheid is bijzonder belangrijk om duurzame progressie in het selectiewerk te verzekeren. Geobserveerde prestaties komen immers overeen met het fenotype van het bijenvolk, welk altijd het resultaat is van de interactie van het genotype van dat bijenvolk met de omgeving waarin het bijenvolk zich bevindt. Voor selectieteelt is echter enkel dat genotype van belang. Diezelfde aanpak wordt tevens toegepast binnen het gerenommeerde Europese beebreed-programma.
Voorbeeld hoe zustergroepen van verschillende teeltlijnen verspreid zijn over bijenstanden in verschillende omgevingen zodoende de genetische aanleg voor eigenschappen te identificeren.
Elk jaar wordt er binnen een van de 2 selectiegroepen een nieuwe generatie opgestart. Dat wil zeggen dat er elk jaar een instapmoment is voor geïnteresseerden die willen meewerken binnen de WG ‘Klassieke Selectie’. Concreet wordt er van selectietelers verwacht dat zij aan minstens 1 van de 2 selectiegroepen deelnemen met minstens 8 testvolken (2 zustergroepen). Men is zelf verantwoordelijk voor het voorzien van kastmateriaal (eenzelfde kasttype per bijenstand), bijenvolken e.d. Teeltmateriaal (larfjes, sperma voor kunstmatige inseminatie) wordt vanuit de WG ‘Klassieke Selectie’ ter beschikking gesteld. Doorheen het jaar worden er ook trainingen georganiseerd voor nieuwe selectietelers om het uitvoeren van prestatietesten onder de knie te krijgen.
Pedigrees van test-/teeltmoeren van de WG ‘Klassieke Selectie’ kan men hier raadplegen.
Geïnteresseerden om deel te nemen mogen altijd contact opnemen met de werkgroepcoördinator Dylan Elen via e-mail.